5572

 Bolsward (ca. 1100 - 1500)

 Steden in de Middeleeuwen

Bolsward is als één van de Friese elf steden ontstaan op een drietal terpen aan de Marne, een zijarm van de voormalige Middelzee, een zeearm die was ontstaan in de derde eeuw na Christus, toen het zeewater grip op de veengebieden kreeg. Na het ontstaan van de Zuiderzee verlandden de Marne en Middelzee en door diverse inpolderingen ontstonden tussen 1000 en de 1800 de Nieuwlanden en Het Bildt.

Op de oudste van de drie terpen, waarop Bolsward was ontstaan en die dateert van voor het begin van de jaartelling, staat nu de Martinikerk.

Bolsward dankt haar ontstaan vooral aan de scheepvaart en heeft zich daarmee vanaf de elfde eeuw tot een zeehandelsplaats van aanzien ontwikkeld. Bolsward was na Leeuwarden de belangrijkste stad in Friesland. de stad was ook lid van het Hanzeverbond wat ook economisch grote voordelen opleverde. In Bolsward werden ook munten geslagen de zgn vliegers.

Doordat de Middelzee in de veertiende eeuw is dichtgeslibd en ingepolderd, is het karakter van Bolsward in de loop van de tijd veranderd. Desondanks wist Bolsward zich vooral als agrarisch handelscentrum te handhaven. 
  Daarnaast was Bolsward hét kerkelijk centrum voor de wijde omgeving. In de stad stonden vroeger verscheidene kloosters en kapellen. In de 13e eeuw kwamen de Minderbroeders naar Bolsward. De Witheren of Norbertijnen vestigden zich tegen het eind van de 13e eeuw in de stad. Bij de St. Janspoort bewoonden de Begijnen een zusterklooster (de grauwe Begijnen van het H. Geestklooster). Daarnaast waren er zeker nog drie kapellen, maar alle zijn verdwenen. Wel zijn aan de zijkant van het pand Grote Dijlakker 18, dat uitziet op een grachtje, nog duidelijk restanten te zien van een oude kapel, behorende tot het huis van de resident van keizer Karel V (1523).

De monumentale tussen 1446 - 1466 gebouwde Martinikerk is daarvan nog steeds een stille getuige.  De Broerekerk, in 1980 helaas afgebrand en daarna als ruïne geconserveerd, is het oudste gebouw van de stad en dateert deels uit de dertiende eeuw. Deze kerk maakte in de late middeleeuwen onderdeel uit van het Minderbroederklooster.  
Ook uit de middeleeuwen stamt het Mariabeeld Onze-Lieve-Vrouwe van Sevenwouden. Oorspronkelijk stond dit opgesteld in een kapel op een brug. Toen de stad werd binnengevallen door de bende de Zwarte hoop van de Grote Pier in 1515, bleef het beeld wonderlijk genoeg gespaard, en kreeg vanaf dat moment een bijzondere verering. Tijdens de reformatie werd het beeld in veiligheid gebracht bij vrome vrouwen en bleef bij verborgen bij de zogenaamde klopjes, katholieke vrouwen, die langs de deuren gingen om leden van de kerk uit te nodigen voor een mis op een geheime plaats in een schuilkerk, totdat in de 18e eeuw de openbare verering kon worden hervat. Het beeld wordt nu bewaard in de Sint Franciscuskerk aan de Dijlakker.
In 1455 kreeg Bolsward kreeg stadsrechten. Het stadhuis, gebouwd tussen 1614-161, staat symbool voor de bloei van de stad in de zeventiende eeuw. Het werd in 1765 vergroot en verfraaid in de rococostijl.

In het souterrain bevond zich een waag en was daardoor één van de Waaggebouwen in Friesland die in een stadhuis was gevestigd. Er hangt nog een grote weegschaal.De gevangenpoort leidde naar de gevangenis boven in het gebouw. Boven het trapbordes, dat in 1768 werd vernieuwd, bevinden zich boven de hoofdingang drie beelden met gouden voorwerpen: een weegschaal, een anker en een boek. Daarboven nog een beeld en een zonnewijzer.

Ondanks het dichtslibben van de Marneslenk waaraan de haven van Bolsward lag bleef de stad een belangrijk handelscentrum. Doordat Bolsward deel uit maakte van het Hanzeverbond kreeg het ook het recht om het officiele stadswapen te voeren: de dubbele adelaar met keizerskroon en twee leeuwen.

In de tweede helft van de achttiende eeuw liep het inwoneraantal van Bolsward achteruit van 2.878 inwoners in 1748 naar 2.500 inwoners. De plaatselijke textielindustrie had zwaar te lijden onder de buitenlandse concurrentie; de boter- en kaasmarkt van de veepest, die op het Friese platteland woedde.

Gemaakt 04-02-04; laatst bijgewerkt: 18-12-08

colofon