7012

Heksen en heksenvervolgingen

Het standaardbeeld van een heks is nog altijd een lelijke oude vrouw met een puntmuts met daarop een grote wrat. Gekleed in een lang zwart gewaad tovert zij in een dampende ketel met ondefinieerbaar vocht. Heksen kunnen zich veranderen in een zware kat of een vleermuis en ze vliegen op een bezem door de lucht. 
  In de middeleeuwen waren bijgeloof en het geloof nog heel gewoon.Het geloof in kwaadaardige krachten van heksen kwam eeuwen geleden vooral voort uit geruchten. Zo zouden ze bij elkaar komen in geheime groepen en in ondergrondse schuilplaatsen offers brengen. Uit 15e-eeuwse bekentenissen blijkt dat er waarschijnlijk vrouwen waren die geloofden dat ze hadden deelgenomen aan nachtelijke reizen door de lucht onder aanvoering van een heidense godin. Ook dacht men dat heksen in contact stonden met de duivel en op gezette tijden hun heksensabbat vierden. In Duitsland gebeurde dit in de Walpurgisnacht (30 april - 1 mei) op de Blocksberg in de Harz. De op weiden en grasvelden wel voorkomende kringvormige plekken waar geen gras groeide of juist heel veel gras, werden in de voksmond  heksenkringen of heksenringen genoemd. Zij zouden zijn ontstaan doordat hier heksen, elfen of feeën hier in de maneschijn hadden gedanst. In elkaar gekrulde veren, in het hoofdkussen van een zieke gevonden, heetten heksenkransen en golden als bewijs van beheksing.

 

 

Het woord "heks" is afgeleid van de naam Hecate, de godin van de onderwereld, meesteres over de schimmen der doden. Sinds de 5e eeuw werd zij in Klein-Azië en later ook Griekenland vereerd als de godin van de hekserij en de toverkunst. Zij hielp de heksen bij het brouwen van hun gifkruiden en waarde 's nachts over de grafstenen, vergezeld van huilende honden. Wee degene die haar ontmoette.

 
Met één lichaam en drie hoofden is Hecate afgebeeld op het beroemde Pergamonaltaar (ca. 170 v. Chr.). Haar attributen zijn, naast fakkel, slang, gesel en andere symbolen van dood en onderwereld, ook de kathalos, een hoge gevlochten korf, als hoofdbedekking, of de maansikkel.

Het christendom greep deze geruchten en bekentenissen aan om "de oude religie"(het heksendom), die zij als hun grote concurrent beschouwden uit te roeien. "Heksen" kregen de schuld van alle ongelukken: ziekte en dood van mensen en vee, een mislukte oogst, een verdwaald kind. 

Vooral oude, alleenstaande vrouwen die er angstaanjagend uitzagen, werden aangeklaagd als zijnde een heks. Als zij niet direct bekenden, nam de rechter zijn toevlucht tot een godsoordeel. De mensen geloofden namelijk dat een heks lichter van gewicht was dan gewone mensen. De van hekserij verdachte werd daarom geboeid in het water gegooid. Als zij zonk, nog voordat het touw werd opgehaald, was zij onschuldig en werd de aanklager bestraft. Zij die als heks werd gezien, vond echter bijna altijd de dood. Vooral in de 16e en 17e eeuw werden er veel "heksen" vervolgd en tijdens en heksenproces veroordeeld. De paus gaf hieraan zijn toestemming. Niet alleen oude vrouwen, maar ook jonge meisjes werden aangeklaagd. Vaak werden zij vreselijk gefolterd om namen te noemen van anderen die hadden meegedaan aan de heksensabbat. Bij schuldig bevinden werden zij doorgaans verbrand. In Engeland en Amerika werden zij opgehangen. 

 
Hoe gek het ook klinkt, maar aan het geloof dat heksen lichter waren dan gewone mensen, hebben veel "heksen" hun leven te danken. In het stadje Oudewater stond een waag, waar ze éérlijk werden gewogen. Ze kregen een stuk papier mee, waarop stond hoeveel ze wogen en werden vrijgesproken. In 1610 werd in de Nederlanden de laatste "heks" door een rechter veroordeeld (niet ter dood !) Pas 150 jaar later was men in de rest van Europa zo ver. In 1692 vond in Salem in Massachusetts (VS) een massaproces plaats dat aan vele vrouwen en kinderen het leven kostte. Met de heksenprocessen was het geloof in heksen echter nog niet verdwenen.  Tot diep in de 18e eeuw lieten van hekserij en toverij verdachten zich in de heksenwaag van Oudewater wegen om hun onschuld te bewijzen. 

Toch is het onjuist deze "heksen" te zien als slachtoffers van een wreed bijgeloof. Er waren veel vrouwen die zichzelf als heks beschouwden en zelf ook geloofden in hun "toverkunsten". Sommige kruiden wekken inderdaad hallucinaties op, zoals het zweven door de lucht, dien doen denken aan de verhalen die over, en vooral ook door heksen, verteld werden. 

laatst bijgewerkt: 31-07-02

colofon