5130

Westfriese dwangkastelen

Graafschap Holland (1256 - 1299); Latere Middeleeuwse kastelen

Klik hier voor het frame van de pagina
Nadat Floris V in 1282 de West-Friezen had verslagen, bleven zij zich nog wel verzetten. Daarom liet hij in de kop van Noord-Holland vijf dwangburchten bouwen. Naast het beheersen van de aanvoerwegen deed hij dit om zijn uiteindelijke overwinning op de Westfriezen veilig te stellen. De stichting van deze kastelen vond plaats tussen 1282 en 1287. 
Begonnen werd met de bouw van de burchten in Wijdenes en in Medemblik (het huidige kasteel Radboud). Dit laatste kasteel is het enige dat nog overeind staat:alle anderen zijn of volkomen verdwenen of er rest alleen nog maar een ruïne van de overgebleven fundamenten.

Het kasteel te Wijdenes was de eerste dwangburcht die Floris V liet bouwen om de West-Friezen onder de duim te houden. Het staat vast dat Floris V op 25 juni 1282 in het slot te Wijdenes verbleef. Op die dag vaardigde hij namelijk een oorkonde uit.

rechts: kasteel Wijdenes *)
Daarna, iets ten noorden van Alkmaar: de Nieuwburg (Nijenburg) en de Middelburg. Beide kastelen lagen beide aan de dijk (de huidige Munnikenweg) die Floris in ca. 1270 om strategische redenen liet aanleggen. 

De Nieuwburg en de Middelburg beheersten beide langs de weg vanuit Alkmaar naar de Vronergeest (het gebied tussen Oudorp en Vronen) en vormden samen met het oude slot Torenburg (bij Alkmaar) een sterk drietal. Ze stonden hooguit 500 tot 600 meter van elkaar, volgens Melis Stoke: tweemaal de afstand van een pijl. Melis Stoke vermeldt de bouw van beide kastelen: de Middelburg die de dijk bewaakte en de Nieuwburg, die bij Vronen op de harde geestgrond werd neergezet. 

 

 

 

 

 

Kasteel De Middelburg *)
De bouw van de Nieuwburg zou rond 1282 hebben plaats gevonden. Van de Middelburg is het bouwjaar niet bekend.

Rechts: Nieuuburg *)
Ter verdediging van de Rekeredam aan de moning van de Rekere (ter hoogte van het huidige Krabbendam), bouwde hij de Nuwendoorn (Nieuwendoorn). 

Rechts: Kaartje *)

Melis Stoke, geschiedschrijver en klerk van de graaf beschrijft het kasteel Nuwenhoorn als de beste en mooiste burcht van de graven. 

Voor 1270 was er al een dam gelegd in de Rekere: een water/rivier die vanaf de Schermer, langs Alkmaar naar het noorden liep, waar het uitkwam op het water van de Zijpe (bij de huidige Hondsbossche zeewering). Deze stroom was al langzamerhand aan het dichtslibben. De dam in de Rekere was voor graaf Floris V van strategisch belang, ook weer met het oog op de toegankelijkheid van West-Friesland.

Rechts: Kasteel Nuwenhoorn *)
In de tekening rechts wordt verondersteld dat naast het kasteel de Nuwendoorn (links van het midden) nog een tweede burcht bestond. Deze burcht wordt voorgesteld als een ronde toren op de rechter van de twee terpen. Was dit de Eenigenburg? *)

Of er ooit een kasteel op een terp te Eenigenburg stond, als een kleinere tweelingburcht van de Nuwendoorn, is twijfelachtig. Melis Stoke rept geen woord over de Eenigenburg!  Wat wel bekend is dat in 1289 de plaatsnaam Enichborch wordt genoemd. Het was één van de plaatsen van waaruit afgevaardigden naar Utrecht werden gezonden om met bisschop Jan te praten over vredesonderhandeling met Floris V. De naam Enichborch wijst op een versterking of burcht. Maar omdat melis Stoke nergens melding maakt van deze brucht, heeft Floris V deze versterking niet gebouwd. Een hypothese zou kunnen zijn, dat de Enichborch in een eerder stadium (tijdens het bewind van Willem II misschien) was vernietigd en dat Floris V in het belang van het behouden van een strategische positie een nieuwe dwangburcht liet bouwen: de Nuwendoorn. Latere geschiedschrijvers vermelden dat Floris V, het kasteel Eenigenburg heeft laten bouwen. Is deze Eenigenburg een mystificatie en zijn de vondsten die kastelen-archeoloog Renaud in 1957/58 publiceerde de resten van iets anders? Een ouder bolwerk dat niet door Floris V is neergezet. Een discussie met tegenstrijdigheden.
De bouw van deze kastelen ging niet zonder slag of stoot. De graaf kon rekenen op flink at weerstand bij de koppige Westfriezen. Ondanks dat zij verslagen waren, vielen zij nog regelmatig aan. 

Na de moord op Floris V in 1296 kwamen grote delen in zijn gebied in opstand, waaronder natuurlijk West-Friesland. Toen de West-Friezen na de belegering van het Het Muiderslot vandaar al plunderend terugtrokken, veroverden zij onderweg het kasteel te Wijdenes en verwoestten deze tot de grond toe. 

Ook het kasteel in Medemblik werd bestormd, maar de aanval werd afgeslagen door het garnizoen van de graaf. Dit zou onder leiding van de slotvoogd Hugo van Assendelft zijn gedaan, waarbij Hugo sneuvelde. De West-Friezen gaven niet op en besloten om het slot lang te belegeren en de mensen binnen het kasteel uit te hongeren zodat zij zo tot overgave werden gedwongen. Maar onder leiding van de nieuwe slotvoogd Florens Wouterz. van Egmond, hielden de verdedigers van het kasteel stand totdat zij in 1297 werden ontzet door het grafelijke leger. Vanaf die tijd waren de West-Friezen voorgoed onderworpen!

Kasteel de Nuwendoorn aan de monding van de Rekere was tijdens de opstand nog niet voltooid en nog niet sterk genoeg om verdedigd te worden en werd zwaar beschadigd.

Of ook het kasteel Nieuwburg en het kasteel Middelburg bij Alkmaar tijdens de opstand werden verwoest, is men niet zeker. Omdat hier niets van is opgeschreven, gaat men er vanuit dat deze kastelen niet in dat beruchte jaar 1299 zijn verwoest, hoewel dit voor de Nieuwburg niet helemaal zeker is. In 1299 werd er vrede gesloten met de West-Friezen op de Torenburg. Dat zou erop kunnen wijzen dat de Nieuwburg tijdens de opstand was verwoest en voor dit doel dus niet beschikbaar was.

De opvolgers van Floris V, Jan I (1296-1299) en Jan van Avesnes (Jan ll), de graaf van Henegouwen (1299-1304), gaven in 1299 het beheer van de drie burchten: Torenburg, Middelburg en Nieuwburg over aan Willem van der Laen, die op zijn beurt weer beloofde om zonodig op last van de beide graven de burchten ter beschikking te stellen. 

Het kasteel Nieuwburg, voor de ondertekening van het vredesverdrag in 1299 met de West-Friezen blijkbaar niet beschikbaar was, werd waarschijnlijk herbouwd, mogelijk om als grafelijke vesting te gaan dienen. In ieder geval ging zetel van de baljuw over naar dit kasteel. Ook het kasteel de Nuwendoorn werd door de graven van Henegouwen weer hersteld.

*) Illustratie met toestemming van de auteur en tekenaar Ben Dijkhuis, overgenomen van de website: Middeleeuwse dwangburchten van West-Friesland en Alkmaar. http://home.planet.nl/~dijkh287/kastelen/index.htm

laatst bijgewerkt: 19-06-06

colofon